Кенжебаев Кенжеғали

1953 жылы 6 қаңтарда Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылында дүниеге келген.

1974 жылы Ақтөбе педагогикалық институтын бітіріп, кейін Киев мемлекеттік университетінде аспирантура (1984) және докторантураны (1995) тәмамдады.

Еңбек жолын мұғалім және оқытушы ретінде бастап, Ақтөбе педагогикалық институтында аға оқытушы, доцент болды. 1995 жылдан Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің ректоры қызметін атқарды.

Ғалымның 60-тан астам ғылыми еңбегі бар, оның ішінде монографиялар мен оқу құралдары бар. Оның жетекшілігімен көптеген ғылыми жұмыстар қорғалды.

Халықаралық конференцияларға қатысып, ғылым мен білім саласына зор үлес қосты.

Еңбегі үшін түрлі марапаттарға ие болды, соның ішінде 1998 жылы Ақтөбе облысының «Жыл адамы» атағы, мемлекеттік медальдар және «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағы бар. Сонымен қатар, ол туған өлке тарихын зерттеп, ғылыми еңбектер жазған.

Сақтаған Бәйішев

Сақтаған Бәйішұлы Бәйішев (1 қазан 1909, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Ақжар ауылы — 18 маусым 1982, Алматы) — қоғам қайраткері, ғалым, экономика ғылымдарының докторы, профессор (1962), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1956), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961).

Марксизм–ленинизм институтын бітірген (Алматы, 1937). Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми зерттеу институтының директоры (1937–38). «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің жауапты редакторы (1938–41) қызметтерін атқарды, осылармен бір мезгілде Алматы жоғары оқу орындарында дәріс оқыды.

Ұлы Отан соғысына басынан аяғына дейін қатысқан (100-атқыштар бригадасының, 364-атқыштар дивизиясының саяси бөлім бастығы, Кеңес Армиясы Саяси бас басқармасы аппаратында жауапты қызметкер болды).

1946–56 жылдары Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры. 1956–68 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті қызметімен қатар, Экономика институтының директоры (1963–67). 1968–82 жылдары осы институттың бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Бәйішевтің ғылыми еңбектері Қазақстандағы қоғамдық ұйымдардың тарихын, республика экономикасының даму кезеңдері мен саяси экономика мәселелерін зерттеуге арналған. Ғалым 300-ден аса ғылыми мақала, 7 монография жариялады. Бәйішев Қазақстанның өндіргіш күштерін орналастыру, республика еңбек ресурстарын саралау және оларды қоғамдық өндіріс мақсатына тиімді пайдалану, республикада экономика ғылымын дамытудың ірі де келешегі мол бағыттарын тұжырымдаудың көш басында болды.

Ибрагим Ермекбаев

Ермекбаев Ибрагим Ермекбайұлы (16.10.1946, Ебейті ауылы, Байғанин ауданы) — тарихшы, педагог, партия, комсомол, шаруашылық қызметкері, жазушы, этнограф.

Гурьев педагогикалық институтын және Темір ауылшаруашылығы техникумын бітірген. 1967–68 жылдары Совет Армиясы қатарында болды.

Байғанин ауданының Сағыз орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары, директоры, Байғанин аудандық комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы, бірінші хатшысы, «Байғанин» совхозы партия комитетінің хатшысы, осы совхоздың директоры болды. 1997 жылдан Байғанин орта мектебінің директоры.

И.Ермекбаев әдебиет, тарих салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шұғылданады. Ол Сырым батыр Датов туралы құнды деректерге толы мақалалар жазып, оларды «Орал өңірі» газетінде жариялады. «Ақтөбе» газетінде Көшербай ахун туралы көлемді мақаласы жарық көрді.

И.Ермекбаев көптеген орыс және шетел жазушылары шығармаларын тәржімалады. Ескі аңыз, шежірелерді, тарихи оқиғаларды, деректі оқиғаларды жинастырып жүреді, солардың негізінде көркем шығармалар жазды.

Берікұлы Ниетжан

Берікұлы Ниетжан (27.10.1927, Жарқамыс ауылы) — ғалым-педагог, кеңес қызметкері, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент.

Қызылорда педагогтік институтын бітірген, филолог. 1951–1957 жылы Жарқамыс орта мектебінің директоры, еңбекшілер депутаттары Байғанин аудандық Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары.

1957–1988 жылдары Ақтөбе облыстық атқару комитетінің хатшысы, облыстық оқу бөлімінің меңгерушісі, Ақтөбе педагогика училищесінің директоры қызметтерін атқарды. 1988–1998 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында, 1998 жылдан С.Бәйішев атындағы Ақтөбе университетінде кафедра меңгерушісі.

Педагогика, психология, тіл білімі салаларында 250-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды. 1991 жылы «Жоғары сыныптағыларды қой шаруашылығындағы ұжымдық еңбекке бағыттау және дайындау» тақырыбында диссертация қорғап, педагогика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды.

ВЦСПС-тің XV съезінің, Бүкілодақтық ІІ мұғалімдер съезінің, Қазақстан мұғалімдері съездерінің делегаттығына, бірнеше рет Ақтөбе облыстық Кеңесінің депутаттығына сайланды.

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, 8 медальмен марапатталды. 2002 жылы ауданның құрметті азаматы атағы берілді.

Тыныштық Ермекова

Тыныштық Ермекова — филология ғылымдарының докторы, профессор. Грамматика саласы бойынша республикадағы беделді мамандардың бірі. 200-ге жуық мақала жарық көрді.

1966 жылғы 22 қарашада Ақтөбе облысының Байғанин ауданында дүниеге келген. 1988 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының Филология факультетін бітірген.

Еңбек жолын Байғанин ауданындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі ретінде бастаған. 1990 жылы Қ.Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің оқытушысы болды.

1995 жылы «Қазіргі қазақ тіліндегі есім баяндауыштар» тақырыбында кандидаттық, 2007 жылы «Компоненттер құрылысының құрмалас сөйлемнің семантика-грамматикалық сипатына қатысы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғаған.

1991 жылдан бері Қыздар университетінің Қазақ тіл білімінің теориясы мен әдістемесі кафедрасында еңбек етіп келеді. Бүгінде Филология институты директоры.

«Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағының, «Білім беру саласына еңбек сіңірген қайраткер» медалінің иегері. Ресей Жаратылыстану ғылым академиясының академигі.

6 монография мен 30-ға жуық оқу құралдарының авторы. Web of Science, Scopus деректер базасына енетін журналдарда мақалалары жарияланған. Қытайдың Минзу университетінде дәріс оқыған.

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Байғанин ауданына барып, мектеп оқушыларымен кездесуді әдетке айналдырған. Әкесі Нұрдәулет Ермеков атындағы шәкіртақы тағайындап, үздік студенттерге табыстайды.

Білиев Назарбай

Білиев Назарбай Қалиұлы (15.09.1935, Жарқамыс) — қазақтың көрнекті ғалымы, физика-математика ғылымдарының докторы (1980), профессор (1985), Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1989). 2003 жылдан ҰҒА академигі. Қазақстанның ғылымы мен техникасына еңбегі сіңген қайраткер (1998).

Жарқамыс орта мектебін (1952), Қазақ мемлекеттік университетін (1957), КФО Ғылым академиясының В.А.Стеклов атындағы математика институтының аспирантурасын (1963) бітірген.

1957–1960 жылдары Атырау педагогика институтының аға оқытушысы. 1963–1988 жылдары Қазақ КСР Ғылым Академиясы Математика және механика институтының кіші, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі. 1988 жылдан — Математика институтының директоры, 2000 жылдан — құрметті директор, бас ғылыми қызметкер.

Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы физика-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-секретары, Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің кафедра меңгерушісі.

Дифференциалдық теңдеулер, функционалдық анализ және функциялар теориясы салалары бойынша еңбектенді. Екі монография мен 115 ғылыми еңбектің авторы. Жетекшілігімен 20 ғылым кандидаттары мен докторлары дайындалды.

1999 жылы Халықаралық Харезми сыйлығы мен алтын медальға ие болды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің грамоталарымен марапатталған. 2006 жылы ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының академигі болды.

Қожабай Жазықов

Қожабай Жазықов 1920 жылы 4 қазанда Ақтөбе облысы Байғанин ауданының Қызылбұлақ селосында шаруа отбасында дүниеге келген.

1938 жылы Жарқамыс орта мектебінде жеті класс білім алғаннан кейін Темір қаласындағы педагогикалық техникумда екі жыл оқып, 1940 жылы Аманкелді бастауыш мектебінде мұғалімдік қызметін бастайды.

1942 жылы Кеңес армиясы қатарына шақырылып, Бугуруслан қаласында кіші командирлер даярлайтын курсты бітіріп, 337-полктің құрамында пулеметшілер бөлімшесінің командирі болып Воронеж майданында соғысқа кіреді. Кейіннен 25 гвардиялық атқыштар дивизиясының сапында барлаушылар бөлімшесінің командирі болып, Украин майдандарында соғысады.

Ерлік істеріне сай 1943 жылы «Ерлігі үшін» медалін, «Қызыл Жұлдыз» орденін, 1944 жылы үшінші дәрежелі «Даңқ» орденін, екінші рет «Қызыл Ту» орденімен наградталды.

1945 жылы Будапешт қаласын азат ету операциясындағы ерлігі үшін Кеңес Одағы Батырының Алтын жұлдызы мен Ленин ордені берілді.

Елге оралғаннан кейін Байғанин аудандық партия комитетінің нұсқаушысы болады. Ақтөбе, Шымкент педагогикалық институттарын бітіріп жоғары білім алады. Аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі, партия комитетінің бөлім меңгерушісі, мәдениет бөлімінің меңгерушісі, кәсіподақ аудандық комитетінің төрағасы, Темір мен Байғанин аудандық партия комитеттерінің нұсқаушысы қызметтерін атқарады.

1972 жылдан 1982 жылы қайтыс болғанға дейін аудандық кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. Жарқамыс орта мектебінің директоры да болған.

1975 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен, 1976 жылы «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен наградталды. Байғанин ауданы мен Ақтөбе қаласындағы көшелер оның атымен аталады.

Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлы

Тарихшы, өлкетанушы ғалым, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің саяси-әлеуметтік пәндер кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент.

Ғалым-тарихшының арғы тегі Естек қырғыздың ішіндегі Ақкісі әулиеден басталады. 1952 жылы 1 қаңтарда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы Жарқамыс аулында дүниеге келді.

Әкесі Құрманбеков Жолмырза (1909–1955) – Ұлы Отан соғысына қатысушы, кеңес қызметкері. Ол басқарған «Қызыләскер» колхозын «миллионер» етіп, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Шешесі Аймаққызы Ақмоншақ – руы төрт-қара.

1968 жылы Қарауылкелді поселкесіндегі Комсомолдың 30 жылдығы атындағы орта мектепті бітірген соң, С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетін 1973 жылы бітірді.

1973 жылы Қобда ауданында тарих мұғалімі болып еңбек жолын бастады. 1974–1996 жылдары Қобда ауданында білім беру, партия, атқару комитеті салаларында басшы қызметтер атқарды.

1997 жылдан Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде оқытушы, 1999 жылдан философия кафедрасының, 2001 жылдан саяси-әлеуметтік пәндер кафедрасының меңгерушісі.

2004 жылы «Ең үздік кафедра меңгерушісі», 2007 жылы «Ең үздік ғылыми зерттеуші» деп танылды. 2005 жылы доцент атағын алды.

Баймолдин Сәбит

1942 жылы 5 наурызда Байғанин ауданы, Қарабұлақ ауылында дүниеге келген. Қазақтың белгілі ақыны, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі.

1964 жылы Қазақ Мемлекеттік Университетінің филология факультетін, кейін Қазақ КСР Ғылым Академиясы М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының аспирантурасын бітірген.

Жоғарғы оқу орнын бітірген соң Байғанин ауданының Байғанин орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директорлық қызметте болды.

Бұдан соң Республикалық «Қазақстан Мұғалімі» газетінің батыс облыстар бойынша меншікті тілшісі, «Стальная магистраль — Болат жол» газеті редакторының орынбасары, Ақтөбе облыстық кітапқұмарлар қоғамы басқармасының жауапты хатшысы, республикалық «Егемен Қазақстан» газетінде бөлім редакторы болды.

Алғашқы өлеңдер жинағы «Жер-мекен» деген атпен 1966 жылы «Жазушы» баспасында жарық көрді.

Тақырыбы жағынан сан алуан болып келетін Сәбит Баймолдин өлеңдері авторлық өзіндік қолтаңбасына тән ырғақ, ұйқастармен ерекшеленеді. Ақын өз туындыларына замандастардың болмыс-бейнесі, тыныс-тіршілігі, моральдық және азаматтық бағыт-бағдары турасындағы ой-толғауларын арқау етті.

Сәбит Баймолдин 2000 жылы 9 желтоқсанда дүниеден озды.

Қазақстан! Өз байтағым, байтағым,

Байтағымды өлең ғып мен айтамын.

Болатұғын бабамызда қонақжай,–

Қонақжайлық үлкейді ғой, байқағын.

Ен далада ер боп өскен еліміз,

Жаннан, бастан, қымбат дейміз, сені, Біз!

Бабамыз да қадірлеген достықты,–

Достық деген молайды ғой, көріңіз.

Ауа деймін ауасын тек қырымның,

Сол қырымда бәрі өтеді күнімнің.

Қазақ жері деуші едік қой бұл жерді–

Бұл сөз және үлкейді ғой, ұғынғын.

Айтса айтсын, көбік ауыз жоқ кепті,

Біз аудардық болашақтан көп бетті.

«Адамдар-ай, жақынырақ болсақ?»–деп,

Қазақстан зор планета боп кетті.

Болашақтан біз ғажайып алдық ой,

Алуан ұлт дос болды да, жазды бой.

Осы тұста достаспаған материк –

Артта қалған материк боп қалды ғой.

Бірлік деген – халықтардың ертеңі,

Бірлік деген – алтын арқау, бұл тегі.

Еңіреген алуан ұлттар біріксе,

Ерлік тумай, елдік тумай, қайтеді?

Баяғыда жылт-жылт еткен елесі,

Дүниеге қолын созған Ел осы.

Қазақстан тауы емес, дөңінен,–

Көрінеді дүниенің төбесі.

Қазақстан! Бақыт – далам, бақ – далам,

Сенсіз өлең, сенсіз бақыт жоқ маған.

Сен «осындай Елмін» деп кеп шалқайсаң –

Мен осындай қазақпын деп мақтанам.

Оранған аспаны күз, даласы күз,

Жаз өткен, көк пен жердің арасы сыз.

Құс кетсе, бұған қайта мен келіппін,

Біз мына Қарабұлақтың баласымыз.

Дөңдерде сағым сүйреп аяғынан,

Шабатын почта тасып бала құнан.

Анау бір белдерінде қырман басып,

Ішкенбіз көк местердің шалабынан.

Біз салған айран тасып жол осындай,

Жұмыртқа «Жыландының» қорасында.

Мынау жер көрген соны және көрген,

Мұрынның бәйгі бермес сорасын да.

Қарап кеп айналаға бала достай,

Танисың көне үйлерді жаза баспай.

Алдында Қарабұлақ кәрі әкеңдей,

Немесе мәңгі тұрған қара ағаштай.

Ол – тамыр, жанмен бірге жанаса ағар,

Биік үй, кезі жоқ еш аласарар.

Немесе жылап, тынған ақ анамдай,

Туған жер – сұрақ іспет қара шалдар.

Жүрсек те алмалы бақ ұнап қалып,

Сарғайып, кейде сергіп, том ақтарып.

Қасиетіңе шек таппай келіп тұрмын,

Өзімше бала қыран сияқтанып.

Ешбаев Сарсенғали

Ешбаев Сарсенғали 1924 жылы Байғанин ауданының №14 ауылында дүниеге келді.

1942 жылдың тамызынан Қызыл Армия қатарында болған. 81-дербес инженер-сапер батальонының сапері (17-ші инженер-сапер бригадасы, 2-екпінді армия, Ленинград майданы). Сондай-ақ Калинин, 1-Белорус майданында шайқасты.

Екі рет жараланды. Шайқастарда көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін С.Ешбаев медальдарымен және 1-дәрежелі Отан соғысының орденімен марапатталды.

Даңқ орденінің I, II, III дәрежелі толық иегері.

Старшина С.Ешбаев елге соғыстан 1947 жылы оралды.

1985, 1995 жылдары Мәскеу қаласындағы Ұлы Отан соғысының Жеңісінің 40, 50 жыл толуына байланысты өткізілген шеруілеріне қатысушысы.

Өтеген Тұрмағамбетов

Ақтөбе облысында жоғары офицерлік Александр Невский орденімен екі адам ғана марапатталса, соның бірі – Ақтөбе облысының Байғанин ауданының тумасы – Өтеген Тұрмағамбетов.

Өтеген Тұрмағамбетов 1918 жылы Байғанин ауылының 4-ауылында дүниеге келген. Әкесі Махамбет 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, 1991 жылы ғана ақталған.

Соғысқа дейін Өтеген Ақтөбе қаласындағы екіжылдық мұғалімдер институтын аяқтап, мұғалім болып істеген. Соғыстың бірінші күнінен бастап фронтқа сұрана бастады. Орал қаласында Ворошилов атындағы Одесса әскери-жаяу училищесін аяқтағаннан кейін Сталинград жанындағы әрекеттегі армияға жіберілді.

Содан кейін Өтеген Тұрмағамбетов Курск доғасында соғысты, Беларусь, Польша, Германияны босатты.

1945 жылы 29 сәуірде рейхстагқа қол қойды. 1945 жылғы 24 маусымдағы Жеңіс шеруіне қатысқан.

Оның әскери наградалары арасында Отан Соғысы, Александр Невский ордендері, екі Қызыл Жұлдыз ордені, 18 медаль, 8 алғыс хат.

Соғыс аяқталғаннан кейін Ө.Тұрмағамбетов Германиядағы Штеттин, Архангельск облысының Котлас қалаларының коменданты. 1946 жылы гвардия капитаны атағында үйге қайтты.

Оның соғысқа қатысқаны туралы эпизодтар режиссер Роман Карменнің «Белгісіз соғыс» сериалы деректі фильмінде бейнеленген.

Жабас Избасов

Бүгінгі Байғанин ауданының аумағында туған. Кейіннен ол 20 жылдан астам Алға ауданының шаруашылықтарында қызмет еткен.

Соғыс басталғанда ол алғашқылардың қатарында майданға арыз берген. Еріктіні 193-атқыштар Қызыл жұлдызды Суворов және Кутузов атындағы дивизиясына жіберген. Оның құрамында Избасов немістің Штральзунд қаласына дейін жеткен.

1943 жылы қарашада оны взвод командирі ретінде тағайындайды және рота парторгі ретінде сайлайды. Ол шабуылға әрқашан да бірінші болып шығып, шайқас алаңын соңғы болып тастайтын.

АҚШ Президенті Франклин Рузвельттің Жарлығымен АҚШ «Батылдығы үшін Күміс Жұлдыз» легионерлік орденімен марапатталған 324 адамның бірі.

1944 жылдың 4 қарашасында армия генералы И.В.Галанин оған марапатты тапсырған. Марапат табысталғаннан кейін аға сержант Ж.Избасовтың құрметіне автоматтардан салют жасалды.

Командирдің батылдығы мен ақылдылығы туралы 1943 жылы 15 желтоқсанда «В бой» газеті жазады. «Парторг Жабасов» деген мақалада: «...Парторгтің өзі жаудың траншеясын айнала келе, шапшаң қимылмен немістерді флангіден соқты. Жаулар бұны күтпегендіктен қаша жөнелді. Сол үшін көрсеткен батырлығы мен ер жүректігі үшін командование қазақ халқының адал ұлы Жабас Избасовты үкіметтік наградаға ұсынды».

Шайқас арасындағы сирек үзілістерде ол жауынгерлеріне ұлы қазақ ақындары өзінің жерлесі Нұрпейіс Байғанин мен Жамбыл Жабаевтың өлеңдерін оқып беретін болған.